Υπό αίρεση η προστασία των προσωπικών δεδομένων στα ΜΜΕ

Ουδέν «δημοσιογραφικό ενδιαφέρον» μπορεί να δικαιολογήσει τον δημόσιο εξευτελισμό του όποιου ανθρώπου, ο οποίος έχει δικαίωμα στην προστασία της προσωπικότητας, της τιμής και της αξιοπρέπειας, αποφάνθηκε πριν λίγο καιρό ο Άρειος Πάγος, καταδικάζοντας εβδομαδιαία εφημερίδα για τη δημοσίευση ροζ φωτογραφιών, με πρωταγωνιστή άνθρωπο της πολιτικής ζωής του τόπου.

Η απόφαση επανέφερε στο προσκήνιο τις λεπτές ισορροπίες και τις επικίνδυνες σχέσεις ανάμεσα στα Μαζικά Μέσα Ενημέρωσης, τα δημόσια πρόσωπα και τα ευαίσθητα προσωπικά δεδομένα, την κλασική «στάθμιση», το δίλημμα, δηλαδή, αν και πότε η παραβίαση της ιδιωτικής ζωής δικαιολογείται από το θεμιτό δικαίωμα της ενημέρωσης. Τα καίρια ερωτήματα, που προέκυψαν, είναι ποιος είναι δημόσιο πρόσωπο, εκείνος που ασκεί δημόσιο λειτούργημα, ή και όποιος απολαμβάνει λίγα λεπτά δημοσιότητας ελκύοντας το ενδιαφέρον της κοινής γνώμης; Και επίσης ένα δημόσιο πρόσωπο οφείλει να εκτίθεται στην κριτική μόνον για τις δημόσιες πράξεις, ή παραλείψεις του, ή και για κάθε πτυχή της ζωής του; Δεν υπάρχει για τα δημόσια πρόσωπα μια σφαίρα ιδιωτικής ζωής απαραβίαστη από τα «περίεργα» ΜΜΕ;


Η νομολογία είναι ενδεικτική

Στις ΗΠΑ για παράδειγμα, αρκετά χρόνια πριν, θεωρήθηκε θεμιτή η δημοσιογραφική αποκάλυψη παλαιού εξωσυζυγικού δεσμού υποψήφιου Προέδρου, αποκάλυψη που τον εξαφάνισε πολιτικά. Αντίστοιχη ήταν η επίπτωση στην περίπτωση δικαστικού από δημοσιοποίηση της πληροφορίας ότι, ως φοιτητής κάπνιζε μαριχουάνα, γεγονός που χαντάκωσε τελικά την υποψηφιότητά του για τη θέση του ανώτατου δικαστή. Στη Γαλλία πάλι, η δημοσίευση φωτογραφίας της εξώγαμης κόρης του προέδρου Μιτεράν θεωρήθηκε απόλυτα φυσιολογική. Αντίθετα, η δημοσίευση φωτογραφίας της συζύγου τού τότε πρωθυπουργού, Λωράν Φαμπιούς, να κάνει ημίγυμνη ηλιοθεραπεία, θεωρήθηκε άσχετη με το δημόσιο συμφέρον και προκάλεσε καταδίκη του εντύπου. Όσο για το φιλοναζιστικό παρελθόν των Γερμανών της πρώτης μεταπολεμικής γενιάς, θεωρήθηκε δικαιολογημένη ακόμη και η έρευνα για εκδηλώσεις της εφηβικής και παιδικής τους ηλικίας.

Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο καταδίκασε, εξάλλου, τη Γαλλία για την απαγόρευση της κυκλοφορίας του βιβλίου «Το μεγάλο μυστικό», που είχε συγγράψει ο Κλωντ Γκουμπλέρ, προσωπικός γιατρός του Μιτεράν, και ανέφερε ότι από το 1981, που εξελέγη για πρώτη φορά ο Γάλλος πρόεδρος έπασχε από καρκίνο του προστάτη, γεγονός που ο ίδιος όπως και οι άλλοι θεράποντες γιατροί απέκρυψαν για 14 ολόκληρα χρόνια. Τα γαλλικά δικαστήρια είχαν στηρίξει την απαγόρευση του βιβλίου στην παραβίαση του ιατρικού απορρήτου. Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο αν και θεώρησε ότι η προστασία του ιατρικού απορρήτου συνιστά νόμιμο λόγο για την επιβολή περιορισμών στην ελευθερία της έκφρασης και κάτ΄επέκταση τη δημοσιοποίηση, δεν συμμερίσθηκε το διατακτικό των γαλλικών δικαστηρίων. Απεναντίας έκρινε ότι η επιβληθείσα απαγόρευση ήταν «μέτρο μη αναγκαίο σε μια δημοκρατική κοινωνία».
Τέλος, το Δικαστήριο της Βουλής των Λόρδων δικαίωσε το μοντέλο Ναόμι Κάμπελ στην προσφυγή της κατά της βρετανικής εφημερίδας «Daily Mirror», που κυκλοφόρησε την 1η Φεβρουαρίου 2001 με τίτλο «Νάομι: Είμαι εξαρτημένη από ναρκωτικά».

«Οι απαντήσεις στα κρίσιμα ερωτήματα, θεωρητικά τουλάχιστον, προβλέπουν προστασία για τον ανώνυμο πολίτη (τόσο από τον συμπολίτη του, όσο και από τον δημοσιογράφο) και αυστηρή κριτική των ΜΜΕ στον βίο και την πολιτεία των δημοσίων προσώπων. Αυτός φαίνεται να είναι σήμερα ο κανόνας, όχι μόνο στον τόπο μας, αλλά και σε όλες τις χώρες του δυτικού συνταγματικού πολιτισμού», επισημαίνει ο καθηγητής Συνταγματικού Δικαίου και αντιπρόεδρος της Ελληνικής Ένωσης για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου, Νίκος Αλιβιζάτος.
Ο κανόνας αυτός, όπως αναφέρει ο κ. Αλιβιζάτος, φιλοδοξεί επιπλέον να πραγματώσει και μία άλλη μείζονα συνταγματική αρχή, την αρχή της διαφάνειας για το πώς και το γιατί λαμβάνονται οι πολιτικές αποφάσεις, π.χ. η ίδρυση ενός καζίνο, η κατακύρωση ενός μεγάλου δημόσιου έργου, η επιδότηση μίας επένδυσης ή η δανειοδότηση ενός επιχειρηματία. Ο καθηγητής διευκρινίζει ότι δεν προτίθεται να αμφισβητήσει την πολιτική σοφία, ούτε το ηθικό βάρος του χρυσού αυτού κανόνα. «Η ελευθερία της έκφρασης και της κριτικής, το δικαίωμα πληροφόρησης του κοινού και ο δημοσιογράφος, που δεν μετέρχεται μόνο ορθόδοξα μέσα, είναι στοιχεία της δημοκρατίας και του νομικού πολιτισμού μας», λέει, εφιστώντας, μόνο, την προσοχή σε ορισμένα σημεία του κανόνα, σημεία τα οποία παραμένουν ακόμη ρευστά και έχουν οδηγήσει σε αδικαιολόγητες υπερβολές.
«Όταν δεν πρόκειται για πρόσωπα, που ασκούν δημόσιο λειτούργημα», σημειώνει, «χρειάζεται σε κάθε περίπτωση μία στάθμιση για το αν και κατά πόσον η προσβολή της ιδιωτικής ζωής εξυπηρετεί, ή όχι, το θεμιτό δικαίωμα της ενημέρωσης. Η αποκάλυψη π.χ. ότι ο αυτόπτης μάρτυς ενός στυγερού εγκλήματος είναι αλκοολικός δικαιολογείται, γιατί σχετίζεται με την αξιοπιστία του. Δεν δικαιολογείται, όμως, η αποκάλυψη ότι ο υπερτυχερός του ΛΟΤΤΟ, αν και φερόμενος ως «καλός οικογενειάρχης», έχει ερωμένη.

Σε ό,τι αφορά την αναγκαιότητα ενός πεδίου ιδιωτικού απορρήτου και για τα δημόσια πρόσωπα, η γαλλική δικαιοσύνη έδωσε καταφατική απάντηση στην περίπτωση της συζύγου του Λωράν Φαμπιούς, ενώ ενδιαφέρον παρουσιάζει και η περίπτωση του Ανδρέα Παπανδρέου. Αν και ο δεσμός του με τη Δήμητρα Λιάνη ήταν επί μήνες γνωστός, αποκαλύφθηκε όταν ματαίωσε τη μετάβασή του στην Καλαμάτα την πρώτη επέτειο του σεισμού, για ένα θαλάσσιο περίπατο και ενώ επισήμως είχε δηλώσει ότι είχε σημαντικές «ανειλημμένες υποχρεώσεις».

Επίσης, στην υπόθεση Προφιούμο, που συντάραξε την Αγγλία το 1963 και επέσπευσε τότε την πτώση του συντηρητικού κόμματος, η σχέση του ομώνυμου υπουργού Άμυνας με την Κριστίν Κίλερ δεν θα προκαλούσε τόσο θόρυβο αν δεν αποδεικνυόταν ότι εκείνη διατηρούσε ταυτόχρονα ερωτικό δεσμό με τον στρατιωτικό ακόλουθο της σοβιετικής πρεσβείας στο Λονδίνο εν μέσω ψυχρού πολέμου.

«Από τα παραδείγματα προκύπτει ότι η σφαίρα του ιδιωτικού απορρήτου των δημοσίων προσώπων δεν έχει σταθερά όρια, τα οποία να μπορούν εκ των προτέρων να καθορισθούν με νόμο, ή άλλους κανόνες δεοντολογίας», τονίζει ο κ. Αλιβιζάτος, προσθέτοντας ενδεικτικά ότι ακόμη και μία απλή κοινωνική συνάντηση του πρωθυπουργού με έναν επιχειρηματία αμφίβολης εντιμότητας ενδέχεται να αποτελεί είδηση.
Σε πρακτικό, εξάλλου, επίπεδο είναι κοινό μυστικό ότι η διαπλοκή των ΜΜΕ με την εξουσία καθορίζει επιλεκτικά στάσεις και συμπεριφορές των μέσων απέναντι σε δημόσια, ή μη, πρόσωπα. Μία δεύτερη ανάγνωση της περίπτωσης της «βιολογικής» κόρης του Μιτεράν ήταν ότι, αν και γνωστό το θέμα πολλά χρόνια, αποκαλύφθηκε λίγο πριν το τέλος της ζωής του και μόνον επειδή ο ίδιος το θέλησε.
Όσο για τις «προσφορότερες εγγυήσεις» για την αποτροπή των καταχρήσεων από πλευράς των ΜΜΕ, αν δηλαδή θα είναι επιτροπές δεοντολογίας των δημοσιογράφων, το Εθνικό Ραδιοτηλεοπτικό Συμβούλιο (ΕΣΡ) ή ο δικαστής, ο κ. Αλιβιζάτος είναι κατηγορηματικός: «Επιβάλλεται να βρεθούν τα κατάλληλα όργανα, που περιβεβλημένα με το αναγκαίο κύρος και εγγυήσεις προσωπικής ανεξαρτησίας, θα είναι σε θέση να προβαίνουν όσο το δυνατόν πιο απροκατάληπτα και αποτελεσματικά στις δύσκολες σταθμίσεις, που απαιτεί ο συνδυασμός της προστασίας της ιδιωτικής ζωής με το δικαίωμα της πληροφόρησης. Στη χώρα μας το καταλληλότερο όργανο για τη λεπτή αυτή αποστολή είναι ο δικαστής».

Ο νομικός, Χριστόφορος Αργυρόπουλος, ιδιαίτερα πεπειραμένος σε υποθέσεις ΜΜΕ υπογραμμίζει: «Κάθε άνθρωπος δικαιούται σεβασμό στην προσωπική του ζωή. Ακόμη και εκείνα τα δημόσια πρόσωπα, που, όπως λέμε, κατοικούν σε «γυάλινο σπίτι» για να είναι η ζωή τους διάφανη έχουν δικαίωμα να έχουν ιδιωτική ζωή. Θα πρέπει κάθε φορά να αξιολογείται αν προέχει η ελευθερία του λόγου και η ενημέρωση από τη διαφύλαξη του ιδιωτικού βίου και της προσωπικότητας τους».
«Είναι βέβαιο ότι μπορείς να εκπληρώσεις το καθήκον της πληροφόρησης, χωρίς να παραβιάσεις προσωπικά δεδομένα, των οποίων η προστασία έχει πράγματι καταστεί προβληματική».
Κατά τον κ. Αργυρόπουλο όλη η έννοια της προστασίας του ιδιωτικού βίου είναι κατάκτηση των τελευταίων χρόνων και βελτιώνεται και μέσα από τις τροποποιήσεις του Συντάγματος. Ενώ, όμως, το θεσμικό πλαίσιο προβλέπει προστασία και η ελευθερία του τύπου θεωρείται συστατικό της δημοκρατίας, η εξέλιξη της τεχνολογίας δεν διευκολύνει την προστασία των προσωπικών δεδομένων», σημειώνει.

«Μήπως έχει μείνει μόνο το «κέλυφος του αυγού» στο θέμα της προστασίας των προσωπικών δεδομένων; Είναι αλήθεια ότι ο άνθρωπος παλεύει και εναντίον των κατακτήσεων του», απαντά στη ρητορική του ερώτηση. Πιστεύει ότι περισσότερη σημασία έχει η τήρηση των νόμων από την ύπαρξή τους και αμφισβητεί την αποτελεσματικότητα των πειθαρχικών Συμβουλίων και του ΕΣΡ για την τηλεόραση. «Υπάρχουν κώδικες και για τους γιατρούς και για τους δικηγόρους και για τους δημοσιογράφους. Το θέμα είναι κατά πόσον τηρούνται. Όσο για το ΕΣΡ είναι και το ίδιο το τοπίο της τηλεόρασης άναρχο», τονίζει.
Σε σοβαρές παραβιάσεις δεοντολογίας θεωρεί ότι ο οικείος χώρος, ο «φυσικός» χώρος, είναι ο πιο ενδεδειγμένος -παρά τις ατέλειες- για να κρίνει κανείς αν πρόκειται για ανεπιτυχή ενέργεια ή παράβαση. «Παίζουν ρόλο φυσικά», σημειώνει, «και οι καλές, ή κακές, σχέσεις συναδέλφων που μπορεί να επηρεάσουν την κρίση, αλλά αυτό είναι το αποτελεσματικότερο σύστημα. Δεν υπάρχει τέλειο σύστημα, είναι απλώς το καλύτερο. Και όλα αυτά εξαρτώνται πολύ από τη γενικότερη κοινωνική συναίνεση. Υπάρχουν πάντα και «αποφάσεις- σταθμοί» που προχωρούν τα πράγματα πιο πέρα. Τα ΜΜΕ δεν διαμορφώνουν μόνο την κοινή γνώμη, διαμορφώνονται, επίσης, από αυτή σε μια αμφίδρομη σχέση».
Όπως αναφέρει ο κ. Αργυρόπουλος, οι κανόνες υπάρχουν, το θεσμικό πλαίσιο είναι εύκολο να βελτιωθεί στο πρότυπο των χωρών της ΕΕ, η εφαρμογή του, όμως, συναντά δυσκολίες, γιατί δεν είναι θέμα προθέσεων, αλλά υποδομών, στις οποίες υστερεί η Ελλάδα και λόγω οικονομικής κατάστασης.
Γι αυτό, τελικά, έχουν δίκιο οι Γάλλοι που υποστηρίζουν ότι «τα ΜΜΕ είναι ο καθρέφτης της κοινωνίας κάθε χώρας».

www.kathimerini.grμε πληροφορίες από ΑΠΕ-ΜΠΕ